Dieta bezglutenowa – zdrowy styl życia czy tylko przejściowa moda?

10 kwiecień 2019

Od pewnego czasu dieta bezglutenowa zdecydowanie zyskuje na popularności – ten trend rozpoczęli celebryci, często reklamując go jako zdrowy styl życia, który w krótkim czasie został wdrożony w menu wielu osób. W restauracjach spotykamy coraz więcej pozycji bezglutenowych w karcie dań, a na półkach sklepowych występuje szereg produktów z symbolem przekreślonego kłosa – co jest znakiem charakterystycznym dla produktów bezglutenowych.

Czym zatem jest gluten i czy stosowanie diety bezglutenowej bez faktycznych wskazań lekarskich oraz dietetycznych ma sens?

Gluten to nic innego jak mieszanka gluteniny i gliadyny – białek zbóż takich jak pszenica, żyto, jęczmień. Można go znaleźć również w zbożach, które zostały zanieczyszczone (tutaj dobrym przykładem jest owies). Jego główne zadanie podczas tworzenia wypieków to tworzenie rozciągliwej masy po połączeniu mąki z wodą. Dzięki temu ciasto może wyrosnąć, zwiększając swoją objętość, ponieważ w tej usieciowionej strukturze znajdują się cząsteczki dwutlenku węgla, tworząc swego rodzaju pęcherzyki.

Fot 1. Materiał własny | Gluten to nic innego jak mieszanka gluteniny i gliadyny – białek zbóż takich jak pszenica, żyto, jęczmień

Ma to znaczenie nie tylko w przypadku wypieków, które uprzednio muszą wyrosnąć, ale również tych, które nie ulegają procesowi fermentacji, dodajemy zaś do nich proszek do pieczenia. Gluten można otrzymać podczas wymywania skrobi z surowego ciasta, będącego połączeniem mąki z niewielką ilością wody. Po wypłukaniu skrobi gęsta masa, która pozostała, to gluten, z którego tworzy się seitan – jest to popularny, wysokobiałkowy produkt będący substytutem mięsa w diecie wegetariańskiej.

Czy dieta bezglutenowa jest dla mnie?

Wskazaniem do stosowania diety bezglutenowej jest celiakia oraz alergia na gluten (tutaj mamy do czynienia głównie z alergią na pszenicę). Oba schorzenia są odmienne, jednak w obu przypadkach mamy do czynienia z nietolerancją glutenu.

Celiakia – zwana również chorobą trzewną – to ciężka choroba autoimmunizacyjna, która ma podłoże genetyczne, a nietolerancja glutenu istnieje tutaj przez całe życie. Choroba ta dotyka populację w różnym wieku (dawniej panował pogląd, iż występuje tylko u dzieci) i dotyczy około 1% społeczeństwa. Może pojawić się u malutkiego dziecka zaraz po wprowadzeniu glutenu do diety, ale również w ciąży, podczas cięższych infekcji, a także u starszych osób i nie tylko.

Mechanizm jest skomplikowany, lecz w skrócie układ odpornościowy osoby chorej na celiakię nie toleruje obecności białek glutenu w ustroju, czego skutkiem jest obecność charakterystycznych przeciwciał we krwi chorego oraz postępujące niszczenie kosmków jelitowych. Kosmki jelitowe to elementy naszego przewodu pokarmowego, poprzez które odbywa się wchłanianie związków odżywczych oraz witamin. Wraz z ich postępującym niszczeniem organizmowi coraz trudniej jest przyswajać substancje odżywcze, co skutkuje niedożywieniem oraz wszelkimi niedoborami. Wiąże się z tym również szereg objawów klinicznych, które mogą różnić się między poszczególnymi osobami.

Fot 2. Materiał własny | Spożywanie glutenu jest niebezpieczne dla osób, które mają na niego alergię

Do najczęstszych jej objawów należą:

  • bóle brzucha,
  • wzdęcia,
  • biegunki,
  • utrata masy ciała i anemia (są one konsekwencjami nieprzyswajania związków odżywczych przez organizm),
  • depresja, zmiany nastrojów,
  • zaburzenia rozwoju u dzieci i problem z ich prawidłowym wzrostem.

Takie objawy mogą występować u osoby z jawną postacią celiakii. Możemy mieć również do czynienia z postacią skąpoobjawową, która występuje najczęściej, i tutaj pacjenci zgłaszają:

  • afty i zapalenia jamy ustnej – często jest to jedyny występujący objaw,
  • bóle głowy,
  • problemy z płodnością,
  • podwyższony poziom cholesterolu we krwi.

Zdarza się również utajona postać choroby, gdy we krwi chorych występują przeciwciała przeciwko glutenowi, lecz kosmki jelitowe nie uległy zniszczeniu (jednakże można się tego spodziewać w przyszłości).

Jeśli podejrzewamy u siebie występowanie celiakii bądź borykamy się z charakterystycznymi dla niej objawami, warto wybrać się do lekarza pierwszego kontaktu w celu omówienia swoich wątpliwości. Następnie można otrzymać skierowanie do specjalisty, lekarza gastroenterologa, który wykona odpowiednie badania. Diagnoza celiakii polega na wykonaniu badań krwi, w których sprawdzone zostaną poziomy przeciwciał charakterystyczne dla tej choroby. Ponadto lekarz wykona także gastroskopię, dzięki czemu będzie miał możliwość obejrzenia na podglądzie kamery naszych kosmków jelitowych, a następnie pobierze wycinki, które posłużą do ostatecznej diagnozy.

Fot 3. Materiał własny | Chcesz przejsć na dietę bezglutenową? Skonsultuj się ze specjalistą!

Można również wykonać testy genetyczne, które mogą wzmocnić diagnozę bądź z dużą dozą pewności wykluczyć występowanie choroby. Należy pamiętać, że negatywny test genetyczny z prawie całkowitą pewnością wykluczy celiakię, lecz nadal możemy mieć do czynienia z alergią na gluten, która jest zupełnie inną jednostką chorobową. Najważniejsze jednak jest, aby nie przechodzić samodzielnie na dietę bezglutenową bez postawienia diagnozy przez specjalistę (!). Wprowadzenie diety bez wcześniejszego przeprowadzenia badań u osób faktycznie chorych powoduje regenerację jelit oraz obniżenie poziomu charakterystycznych przeciwciał, przez co postawienie diagnozy jest niemożliwe, gdyż wykonanie samych testów genetycznych jest niewystarczające i ich wynik nie zawsze świadczy o chorobie.

Alergia na gluten – jest to jedna z najczęściej występujących alergii pokarmowych w populacji. Alergia może mieć charakter natychmiastowy lub późny – w pierwszym przypadku objawy mogą wystąpić nawet minutę po spożyciu pokarmu i są zależne od nagłego pojawienia się dużej ilości przeciwciał IgE, z alergią typu późnego mamy zaś do czynienia od kilku godzin do nawet 2 dni. Jeśli u chorego nastąpi reakcja natychmiastowa, wówczas organizm reaguje wymiotami, biegunką, a nawet wstrząsem anafilaktycznym, który jest stanem zagrożenia życia i wymaga niezwłocznej interwencji lekarskiej, natomiast w przypadku typu późnego może to być jedynie sama biegunka, pokrzywka bądź zaostrzenie atopowego zapalenia skóry (szczególnie w przypadku małych pacjentów). Warto też wspomnieć, że taki atak może nastąpić pod wpływem aktywności fizycznej.

W przypadku stawiania diagnozy ujemny wynik testów skórnych prawie wyklucza występowanie alergii na gluten. Ponadto można również oznaczyć poziom przeciwciał charakterystycznych dla celiakii – ich niewystępowanie pomoże nam wykluczyć obecność tej choroby. Także prawidłowy obraz w gastroskopii podczas analizy kosmków jelitowych może skierować podejrzenie na alergię na gluten.

Czasami wspomina się też o nieceliakalnej nadwrażliwości na gluten, jednakże w tym przypadku kryteria diagnostyczne są niejasne i ciężko z całą pewnością potwierdzić istnienie owej przypadłości, tym bardziej że może być ona mylona z alergią na gluten lub nietolerancją FODMAP (tutaj mówimy o często występującym zespole jelita drażliwego). Diagnoza jest często trudna do postawienia, szczególnie kiedy pacjent jest przekonany o negatywnym wpływie glutenu na jego organizm. Badania w tej dziedzinie dają bardzo różne wyniki i nierzadko zdarza się, że pacjenci, którym podano placebo zamiast glutenu, również zgłaszają objawy charakterystyczne dla jego nietolerancji. Ostatnimi czasy wymienia się też dietę bezglutenową jako remedium np. na chorobę Hashimoto, padaczkę czy problemy z bezpłodnością, jednakże w tym obszarze nadal brakuje badań klinicznych, aby móc wysnuwać tak daleko idące zalecenia dla wszystkich cierpiących na wspomniane wyżej przypadłości.

Leczenie zarówno celiakii, jak i alergii na gluten polega na prowadzeniu diety bezglutenowej do końca życia. Zdarza się również, że z powodu znacznego zniszczenia kosmków jelitowych organizm przejściowo nie toleruje laktozy – mamy wówczas do czynienia z wtórną nietolerancją laktozy (szerzej zostało to opisane w artykule o nietolerancji laktozy) i lekarz wraz z dietetykiem mogą zasugerować czasowe wprowadzenie diety także pozbawionej tego dwucukru. Eliminacja laktozy trwa wtedy przez cały okres regeneracji kosmków jelitowych. Po tym czasie można stopniowo próbować wprowadzić ją do diety.

Podstawowe zasady diety bezglutenowej

Dieta bezglutenowa polega na niczym innym jak wykluczeniu wszelkich produktów zawierających chociażby śladowe ilości glutenu. Jest ona niezwykle restrykcyjna i trudna do przestrzegania, ponieważ wiele produktów naturalnie niebędących źródłem glutenu może go w sobie zawierać ze względu na zanieczyszczenia technologiczne, dlatego też bardzo ważnym aspektem jest uważne czytanie etykiet znajdujących się na produktach. Co więcej, dla osoby nietolerującej go dużym problemem może być skorzystanie chociażby z deski do krojenia, na której uprzednio znajdował się produkt glutenowy (np. chleb pszenny) czy użycie niedokładnie umytych sztućców. Najważniejszymi źródłami glutenu są: pszenica, żyto oraz jęczmień, a także zanieczyszczony owies (w Polsce ryzyko to jest bardzo wysokie i pacjentom cierpiącym na celiakię zaleca się spożywanie jedynie certyfikowanego owsa). Tym samym restrykcjom podlega spożywanie pieczywa, mąk, makaronów, płatków czy kasz, które powstały z wyżej wymienionych zbóż. Ponadto źródłem glutenu mogą być również produkty, których naturalnie nie podejrzewa się o jego zawartość: wędliny, wszelkie wyroby garmażeryjne, pasztety, nabiał, słodycze, przekąski, alkohol oraz leki. Taka informacja winna być podana na opakowaniu produktu i należy się z nią bezzwłocznie zapoznać.

Fot 4. Materiał własny | Najważniejszymi źródłami glutenu są: pszenica, żyto oraz jęczmień, a także zanieczyszczony owies

Dietę opiera się na spożyciu produktów naturalnie bezglutenowych takich jak: amarantus, kasza jaglana oraz gryczana, quinoa – czyli komosa ryżowa, ryż, ziemniaki, kukurydza, soja, maniok, fasola, bób, groch, ciecierzyca, soczewica, owoce oraz warzywa. W marketach można też spotkać bezglutenowe ciastka czy słodycze, a także inne przekąski. Pamiętajmy jednak, że fakt, iż są one pozbawione glutenu, nie oznacza od razu, że są zdrowe – takie produkty bardzo często charakteryzują się naprawdę złym składem, są wysoko przetworzone i można w nich spotkać dużo zbędnych dodatków, które nie działają na korzyść zdrowia. Ich cena również bywa bardzo wygórowana i nie każdy może sobie na nie pozwolić, a nie idzie to w parze z jakością. W tym miejscu warto także wspomnieć, że często zdarza się, że produkt, który jest naturalnie bezglutenowy, zyskuje dopisek „BEZ GLUTENU”, co zwiększa jego sprzedaż oraz cenę, a jest jedynie chwytem marketingowym, ponieważ wystarczy tylko wiedzieć, jakie są faktyczne źródła tych białek roślinnych, aby zweryfikować zawartość swojego koszyka J

Stosowanie diety bezglutenowej powinno się odbywać pod kontrolą lekarza gastroenterologa oraz dietetyka i nie zaleca się eliminacji tego składnika bez faktycznych wskazań medycznych. Dieta bezglutenowa nie sprawi również, że w magiczny sposób schudniemy bądź pozbędziemy się wszystkich dokuczliwych objawów. W takim przypadku utrata zbędnych kilogramów może wynikać z faktu, że dopiero wtedy faktycznie kontrolujemy, co i w jakich ilościach spożywamy, a także wzbogacamy dietę np. o większe ilości warzyw czy owoców, będących źródłem błonnika, zamiast objadać się bogatymi w cukier i tłuszcz ciastkami. Ponadto dość często zdarza się, że osoby mówiące, że są na diecie bezglutenowej, spożywają gluten w produktach ukrytych bądź nim zanieczyszczonych i wówczas nie zgłaszają żadnych objawów. Jest to dieta przeznaczona dla osób, które mają postawioną diagnozę i jest ona dla nich sposobem na leczenie, a nie jedynie przejściową modą serwowaną przez kolorowe czasopisma i celebrytów.

Katarzyna Kapica Decathlon Kraków Plaza
Na co dzień możesz mnie spotkać w sklepie Decathlon Plaza w Krakowie – chętnie podpowiem Ci w kwestii dietetyki i zdrowego trybu odżywiania. Uwielbiam fintess, jeżdżę na rolkach, a w wolnych chwilach oglądam mecze... Realu Madryt ? ! Możesz skontaktować się ze mną mailowo: katarzyna.kapica@decathlon.com Masz pytania? Śmiało! ?
ZOBACZ WSZYSTKIE ARTYKUŁY
Na co dzień możesz mnie spotkać w sklepie Decathlon Plaza w Krakowie – chętnie podpowiem Ci w kwestii dietetyki i zdrowego trybu odżywiania. Uwielbiam fintess, jeżdżę na rolkach, a w wolnych chwilach oglądam mecze... Realu Madryt ? ! Możesz skontaktować się ze mną mailowo: katarzyna.kapica@decathlon.com Masz pytania? Śmiało! ?
ZOBACZ WSZYSTKIE ARTYKUŁY
Polub artykuł
Komentarze
Udostępnij

ŚLEDŹ
DECATHLONPOLSKA
NA INSTAGRAM

#SprawdzaSiewSporcie #SportzDecathlon #PasjaDoSportu